است ، مؤيّد اين معنى است و از اين روايت ايشان ، ظاهر مىشود كه حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله از جمعى از قريش كه ظاهراً مسلمان بودند ، تقيّه مىفرموده . و لهذا ، در وقتى كه دوات و قلم طلبيد در مرض موت « 1 » و فرمود كه : « چيزى مىخواهم بنويسم كه بعد از من ، گم‌راه نشويد » و عُمَر يافت كه مىخواهد تجديدِ عهد غدير خُم بكند و مردم را به متابعت امير المؤمنين عليه السلام امر فرمايد ، نگذاشت كه دوات و قلم ، حاضر سازند و گفت كه : اين گفتگو از قبيل هذيانى است كه بيمار را در وقت مرض ، طارى مىشود ( ! ) و كتاب الهى ، يعنى قرآن ، ما را كافى است . پس جمعى با او نزاع كردند و گفتند : هذيان بر پيغمبر خدا ، كِى جايز است ؟ ! و حق تعالى فرمود كه : « وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى » ؛ « 2 » يعنى : رسول صلى الله عليه و آله از روىِ خواهش و ميل طبع ، سخنى نمىگويد و هر چه مىگويد ، وحى است كه به او نازل مىشود . پس آوازها بلند شد و نزاع ، قائم گرديد و حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله ديد كه اگر اصرار نمايد در حاضر ساختن دوات و قلم و وصيّت امامت ، جمعى كه طمعِ مُلك و سلطنت بعد از آن حضرت دارند ، چون مرض را شديد يافته‌اند و از منافقين كه در مدينه حاضرند ، اعوانِ بسيار دارند و كفّارِ بيرون [ از مدينه ] به حركت [ در ] مىآيند ، البتّه فرصت را غنيمت شمرده ، فتنه‌اى بر پا خواهند كرد كه باعث زوال اسلام ، بالكلّيه شود ، همگى حضّار را مخاطب ساخته ، فرمود كه : « بيرون رويد كه منازعه و مجادله در پيش انبيا جايز نيست ! » . و صريحاً عمر و جمعى را كه در آن منع با او موافقت كردند ، منع يا تعذيبى كه مستحق بودند ، نفرمود و از نوشتن عهد ، گذشت . و اين حديث در صحيح بخارى ، در پنج موضع « 3 » به اسانيد مختلفه « 4 » و در صحيح مسلم ، در يك موضع ، « 5 » و همچنين در جامع الاصول ، از ابن عبّاس ، منقول است « 6 » و در كتاب حدائق الحقائق « 7 » ، مفصّلًا ذكر كرده‌ايم . ديگر كسى كه صاحب بصيرت باشد ، از اين روايت ، استنباط مىكند كه اين جماعت ، فى الحقيقه ، ايمان نداشته‌اند ، به جهت آن كه تغيير بناى خانهء كعبه ، ضررى دنيوى به ايشان نمىرسانيد و غير تعصّب جاهليت ، امرى باعث انكار قلبى ايشان نبود و ايمانى كه در اين مرتبه باشد كه به محض چنين امرى ، از كردهء پيغمبر ، انزجار و انكار در آن ايمان راه يابد ، عين نفاق

--> ( 1 ) . الف : - « در مرض موت » . ( 2 ) . سورهء نجم ، آيهء 3 و 4 . ( 3 ) . الف : - « در پنج موضع » . ( 4 ) . صحيح البخارى ، ج 1 ، ص 37 و ج 4 ، ص 31 و 66 و ج 5 ، ص 137 . ( 5 ) . صحيح مسلم ، ج 5 ، ص 76 . ( 6 ) . جامع الاصول ، ج 9 ، ص 296 ، ح 6907 - 6912 . ( 7 ) . حدائق الحقائق اثر ديگرى از مؤلف است كه در شرح نهج البلاغه نگاشته ، و هنوز به چاپ نرسيده است .